De Spaanse Griep (oktober 1918-februari 1919)- Jenny Mees

Naar het einde van de oorlog toe slaat een zware epidemie toe: de zogeheten Spaanse Griep die wereldwijd zeker 50 miljoen slachtoffers maakte. Het verloop van de ziekte is zeer snel door de optredende longcomplicaties. De eerste golf slaat toe aan het front van april tot zomer 1918. Maar van oktober 1919 tot februari 1919 keert de ziekte nog gevaarlijker weer. De griep was heel besmettelijk en dodelijk -vooral voor jonge mensen. Hij kon op twee manieren verlopen. Bij de eerste begon het al een gewone griep met de bekende symptomen: rillingen, hoesten, koorts, keel- en spierpijn. Maar na vier of vijf dagen kregen patiënten longontsteking die onbehandelbaar was en waaraan ze vaak overleden -antibiotica bestond nog niet. Bij de tweede vorm werd men onmiddellijk erg ziek.  De longen liepen vol met vloeistof en 7konden daardoor niet genoeg zuurstof opnemen. Ademhalen werd steeds moeilijker en het zuurstofgebrek kleurde het bloed, het gezicht en de lippen blauwachtig. Na soms al enkele uren overleed men. Er zijn weinig berichten over de epidemie in onze Demerdorpjes. Maar de sterftecijfers in het jaar 1919 geven een aanduiding dat toen de sterfte inderdaad groter was dan normaal.

De Rijksarchieven hebben de archieven van de burgerlijke stand van de oorlogsjaren nog niet opengesteld voor het publiek, de cijfers zijn daar dus niet te raadplegen. Echter een andere zeer interessante bron zijn de oorlogsverslagen die de pastoors op last van bisschop Mercier moesten opstellen. Deze verslagen zijn nu digitaal te raadplegen http://arch.arch.be/index.php?l=nl&m=nieuws&r=alle-nieuwsberichten&a=2014-07-01-parochieverslagen-1914-1918-online.

Sommige pastoors maakten er een echt oorlogsdagboek van, andere maakten er zich snel vanaf. Niet voor alle gemeenten van Groot-Hasselt zijn er dus cijfers beschikbaar. Zo vermeldden de pastoors van Hasselt, Kuringen en Wimmertingen niets over de sterfte- en geboortecijfers in hun parochies.

Kermt 1913   1914   1915   1916   1917   1918

geboorten     31        46       29       17       38       27

sterftes           8          15       15       12       18       30

Spalbeek                      

geboorten     20        11       16       16       8          11

sterftes           7          6          2          8          5          20

Godsheide                                  

geboorten     39        29       29       24       21       28

sterftes           16        8          13       12       15       20

Stevoort                      

geboorten     32        37       39       28       29       32

sterftes           11        12       11       11       18       22

Stokrooie                     

geboorten     27        30       30       16       25       14

sterftes           10        8          8          10       16       11

Het overzicht geeft geen eenduidig beeld. De cijfers zijn daarvoor aan de te lage kant waardoor toevalligheden een te grote invloed kunnen hebben. Maar duidelijk is wel dat de priesters in 1918 meer sterftes moesten noteren dan gewoonlijk en dat het jaar 1918 dodelijk was in sommige dorpen. Of dat enkel te wijten was aan de griep is niet duidelijk. Het laatste oorlogsjaar was op alle vlakken zeer hard: honger, uitputting en armoede….Zeker is bijvoorbeeld dat er veel kinderen in het weeshuis van Zelem stierven: er overlijden daar 16 personen waaronder 15 kinderen van minder van 3 jaar in 1918. Weeskinderen waren natuurlijk het meest kwetsbaar.

Veel uitdrukkelijke aanhalingen over de griep zelf staan er niet in de verslagen. Wanneer men immers midden in de gebeurtenissen leeft, is het niet gemakkelijk om in de chaos en trauma’s patronen te ontdekken. Toch spreken sommige pastoors er wel over. Bijvoorbeeld in Stevoort: herhaalde en langdurige inwartiering der doortrekkende en bezettende Duitsche troepen en het uitbreken van besmettelijke zieken (kroep, spaansche griep) veroorzaakten een maandenlange sluiting der scholen. En in Tessenderlo: Onze scholen zijn gesloten geweest van half augustus tot half oktober 1914, de volgende schooljaren kon het programma gansch ten einde worden gebracht, uitgenomen het jaar 1918 wanneer de spaansche griep gedurende 2 maanden van oktober tot november zoo gewichtig heerschte (…) In het oog springende is vooral het getal sterfgevallen gedurende de 2 laatste jaren. In het jaar 1917 is dat getal merkelijk gestegen door kindersterften, en in het volgend jaar werd onze parochie geteisterd door de spaansche griep die in de maand oktober alleen al 32 mensen naar het graf sleepte (voor het meerendeel tusschen de 10 tot 40 jaren). In het meer fortuinlijke Borlo schrijft de pastoor: Zoodat de oorlog geen enkel slachtoffer gevergd heeft, zelfs de fameuse grippe, die zoovele menschen weggerukt heeft in al de omringende dorpen is hier onbekend gebleven. En hij dankt dat aan de voorspraak van patroonheilige Petrus en aan de heilige Rochus, de pestheilige waar zovele mensen hun gebeden naar richtten.

Op het einde van de oorlog bij de gevechten aan het IJzerfront  stroomden duizenden vluchtelingen uit de Westhoek naar Limburg. En bij het Eindoffensief spoelde er een tweede golf onze provincie binnen -ook velen uit Noord-Frankrijk. Het is waarschijnlijk dat in het zog van deze mensen de griep z’n intrede deed in Limburg. In de verslagen van de parochiepriesters na de oorlog aan het bisdom vindt men er hier en daar eveneens sporen van terug. Sommige pastoors vermelden de griep als doodsoorzaak.

In Hasselt vergde de Spaanse griep heel wat slachtoffers. De meest bekende 2 waren de buurmeisjes. Martha Van Hee en Marguerite Jageneau kregen postuum in november 1922 van de Franse regering een ereteken omdat ze op het einde van de oorlog Franse vluchtelingen hadden verzorgd die de Spaanse griep hadden opgelopen. Dat was beide juffrouwen fataal geworden, ze stierven in 1918 met enkele dagen verschil. Van Hee, dochter van de schepen Gustaaf, was nog maar 21 jaar oud. Haar familie woonde in de Helm, het huis rechts op de foto. Juffrouw Jageneau was de dochter van Eugène Jageneau-Sampermans, die op de hoek van de Kapelstraat en de Hoogstraat een witgoedwinkel uitbaatten. Winkel die links op de foto ligt.

by Jos Sterk
by Jos Sterk